Firdaposten 21.10.02

Det står på menyen, men blir også opplyst direkte til deltakarane.
God reklame
- For oss er dette fantastisk god reklame, seier dagleg leiar Johan Trygve Solheim ved hjortesenteret på Svanøy, som har levert 50 kilo hjortekjøt til til saman 500 gjester i Håkonshallen.

Ikkje det at hjortesenteret treng særleg ekstra PR-for å selje unna hjortekjøt eller for å få opp interessa for hjorteproduksjon Etterspurnaden etter hjortekjøtet er langt større enn det dei greier å levere. Senteret mettar ganane til eigne gjester og gjester hos Bistro to kokker i Florø og superrestauranten Bagatelle i Oslo til ein kjøpris som ligg fleire gonger over vanleg storfekjøt. I tillegg sender senteret hjortekjøt til spesielle arrangement.

Samla leverte senteret i fjor frå seg to tonn hjortekjøt, noko som utgjer om lag 40 dyr. I april syte senteret til dømes for hjortekjøt på menyen til 100-års jubileumet til Landbruksdepartementet.

Lite tilskot
- For oss representerer dette fine tilskot til drifta. Men kjøtproduksjonen utgjer likevel berre ein liten del av omsetninga vår, fortel Solheim som har hektiske dagar og ventar seg eit stort innrykk av gjester til senteret framover. –Det primære for oss er framleis forsking og det å vere eit kunnskapssenter der folk kan komme og lære om hjort. Vi kunne ha lagt om drifta og produsert langt meir, men det er ikkje føremålet vårt, forklarer Solheim.

Hjortesenteret har i dag 40 vanlege hjortar og eit 60 tals dåhjortar gåande i innhegningane på Kvalstad - før kalvinga, som startar i desse dagar.
Alle som vil kan ta seg ein tur til Svanøy og temmeleg sikkert få sjå dei vakre dyra i innhegningane . Men vil du ha ein guida tur og eit hjortemåltid i tillegg, må du førehandstinge i god tid. For her er dei oppe i fleire arrangement for dagen.

TV-stjerner
I desse dagar er TV-stjernene frå United World College frå Fjaler på si årlege gjesting til hjortesenteret. I tillegg til å lære om hjort, brukar studentane mykje tid på marinbiollgiske studium i studere strandsona.
- I år er det ein gjeng veldig engasjerte studentar og arbeidsame som besøker oss, fortel Solheim.

Utarbeiding av metodikk for registrering og taksering av skadar har stått sentralt, og Norsk institutt for skogforsking og Skogbrukets kursinstitutt har vore faglege samarbeidspartar. Arbeidet har resultert i betre kunnskap om effektane av skadane, og ein metode for vurdering av omfang og økonomisk tap, som følgje av den vanlegaste typen skogskadar.

Kunnskap om positive og negative sider ved ein hjortebestand er sentral informasjon i arbeidet mot ei berekraftig bestandsforvaltning. I denne samanhengen er metodikk for enkel registrering og presis vurdering av skadekostnader ei viktig brikke. Ved å presentere metodiske løysingar for dette arbeidet håper ein å medverke til å redusere grunnlaget for konfliktar relatert til desse forholda.

Prosjektet har vurdert den forvaltningsmessige nytteverdien av grovregistreringar av skadeomfang på skog. I tillegg er ulike typar permanente hjortegjerde samanlikna med omsyn til pris, kvalitet og vedlikehald. Det er også gjennomført eit mindre forsøk med bruk av saltsteinar som tiltak for å redusere skadepresset på skog.

Sluttrapport og delrapportar kan skaffast gjennom å kontakte Norsk Hjortesenter på Svanøy.

– Men her må bystyret inn og gjere nye vedtak, og slikt kan ta tid?
– Ingenting er umuleg her i kommunen om ein berre vil noko sterkt nok. Å seie noko anna er berre tøys, svarer Svanøe som er ein sentral mann i det meste som skjer på Svanøy.

Han meiner kaiene for lengst burde ha vore bygde. Heile prosjektet burde ha starta opp allereie i fjor sommar, då FSF kontraherte kombibåten, meiner Svanøe.

– Desse "boksane" er inngjerda areal på ti gonger ti meter, i område med ulik beiteintensitet. Når verken hjort eller sau får sleppe innafor gjerdet, kan ein samanlikne vegetasjon og jordsmonn innanfor og utanfor innhegningane, og dermed få kunnskap om korleis livsvilkåra endrar seg. På Svanøy er det furu- og blåbærskogen som på denne måten skal kartleggjast.

– Slikt er ikkje blitt gjort i Norge før. No kan vi både visuelt og gjennom innsamling av jordprøver, samle data om korleis jordsmonn, vegetasjon og dyreliv endrar seg, og kva slags effekt beitinga har på utmarks- og kulturlandskapet.

Dette forskingsprosjektet skal gå over ti år, for det er viktig å ha litt langsiktig perspektiv på dette arbeidet, seier Dyrøy.

– Her på Svanøya har dei ein litt spesiell filosofi når det gjeld å vidareforedle delar av den laksen som blir dretta opp. Her lagar dei litt ulike produkt………
Nei, f… vi kan ikkje bruke ordet produkt i eit underhaldningsprogram, utbryt Henjumen, ser på produsent og kameramann Thomas Hellum, som nikkar samtykkande. Dei prøver igjen, og etter to-tre gjennomkøyringar glir det tekniske og dialogen mellom Borghild Tveit og programleiaren lett og ledig.

Utover dagen skal det filmast fleire stader. Mellom anna på sjølve Hovedgården med intervju av Ole Svanøe, så blir det Marø Havbruk med oppdrettar Elin Tveit Sveen, og til slutt skal det skytast film på Norsk Hjortesenter hos Johan Trygve Solheim.

– Sidan dette er siste sendinga mi som programleiar i Norge Rundt, ville eg avslutte her i fylket. Eg hadde spesielt lyst å vise to ting, enten Svanøya eller bokbyen i Fjærland, seier Henjum.

Kvifor Svanøy?
– Svanøya har ein spesiell historisk sus over seg, men det er også eit levedyktig utkantsamfunn som har greidd å få til auke i folketalet og som har eit vitalt næringsliv. Dessutan er det eit flott og frodig område. Bildemessig er øya og livet her ideelt for oss, særskilt med dette flotte veret. Det siste programmet vi viste hadde 700.000 sjåarar, så dette er ein flott sjanse for folk på Svanøya å vise fram kva dei har å by på, avsluttar Henjum.

– På Svanøy er det planar om å samle mjølka frå øyane med tanke på vidareforedling. Tine Meieri har vore positive til desse planane fordi dei ser at dei kan spare både pengar og arbeid med eit produkt som etter all transporten ikkje held ønska kvalitet. Tine Meieri har òg sagt seg viljug til å gå inn i prosjektet med midlar og kompetanse, informerer Larsen.

På øyane utanfor kysten er det ein del mjølkeprodusentar som sender mjølka si på ein kronglete veg til meieriet. På Bulandet blir det produsert smør som endar som fôr.
På Askrova, utanfor Florø er det ein mjølkeprodusent med minstekvote, mens det på Svanøy er ein mjølkeprodusent som produserer vel 50 000 l. Mjølka frå desse to bruka blir transportert med båt til Florø. Ein skal ikkje rekne mykje for å forstå at dette blir ein dyr transporten for Tine Meieri.

Det mobile meieriet kjem til Svanøy i Sigmund Larsen si Risørskøyte. ”Miniysteriet” skal leigast av ringleiar Bart Van Gool, som vert med på turen.
Formålet med demonstrasjonen av eit mobilt meieri er å vise heilt enkelt korleis ein lagar ost av mjølka.

Nytt tilbygg
Brema Flatfisk i Breivika i Svelgen har i siste liten fått eit nytt tilbygg som rommar ei ny strykeavdeling. Snikkarane står på stillaset og kler ytterveggene, og ein rørleggjar hastar til og frå, same dagen som dei første av dei 3000 holaksane i Svelgen blir tappa for dei første verdifulle raud-oransje egga.

– Anlegget her i Svelgen er i ferd med å bli veldig bra for stamfisk. Produksjonslinja er lagt godt til rette for ei praktisk og hygienisk gjennomføring av arbeidet. Etter nokre dagars innkøyring fungerer det fint, seier Solveig Willis, som er driftssjef for Fjord Seafood sin stamfiskstasjonen på Svanøy. Ho og eit team med nøkkelpersonell derifrå driv med opplæring og overvakar arbeidet i Svelgen. Etter at Fjord Seafood-konsernet kjøpte Brema Flatfisk i vår, må piggvar og kveite vike plassen for laks og aure. Den eine av dei to produksjonshallane er allereie ombygd for stamfiskarbeid, og den andre hallen vil bli tømt for piggvar til sommaren.

Gode utsikter
Onna føregår frå sjutida om morgonen til midnatt. Fordi Svelgen-anlegget ikkje har fått utbygd eiga rognavdeling enno, blir den nybefrukta rogna frakta til Svanøy kvar kveld for innlegging i oppbevaringssylinderar der. Stamfiskstasjonen får sin travlaste sesong på 15 år. I tillegg til rognarbeidet pågår også ombygging og utbygging av landanlegget.

– Utsiktene i rognmarknaden er god. Det er mangel på stamfisk på landsbasis, og derfor tok vi ut maksimalt med stamfisk i år. Som i fjor, så reknar vi med å få omsett alt vi har, fortel Solveig Willis, som også skal syte for stryking av 1500 holaks på Svanøy den næraste tida. I tillegg ventar ei gruppe på 500 lysstyrte stamfisk i sjøen. Desse skal takast på land seinare for å produsere rogn for levering på våren eller sommaren.

Mesteparten av rogna er venta å bli omsett lokalt i fylket og internt i Fjord Seafood-systemet i Norge. Ein del skal gå til dei nyinnkjøpte anlegga i Chile. Eksportdelen er svært usikker på grunn av chilenske styresmakter som på kort varsel kan innføre nye importrestriksjonar.

Vertskap på Svanøy var Elin Tveit Sveen på Marø Havbruk, driftsleiar Solveig Willis på Fjord Seafood avd. Svanøy Havbruk, Eva Skomsøe Svanøe på Svanøy skule og til slutt Johan Trygve Solheim på Norsk Hjortesenter.

– Korleis skal vi kunne sikre eit miljø i havbruksnæringa der det er plass til både dei små, dei mellomstore og dei større oppdrettarane? Korleis kan vi legge inn sperrer som sikrar at verdiskapinga i denne næringa blir forankra mest mogeleg lokalt, spurde Halvorsen, som hadde langt fleire spørsmål enn svar på korleis SV stikke kursen i havbrukspolitikken framover.

– Kva er viktig for deg, spurde Halvorsen oppdrettar og Ap-politikar Elin Tveit Sveen.
– Å sikre mest mogeleg lokalt eigarskap i næringa, svarte ho, men kunne ikkje gje noko pakkeløysing på eit svært komplisert spørsmål. Utviklinga av dei store konserna kan ikkje reverserast, så den politiske styringa må primært rettast inn mot dei nye konsesjonane som er varsla utdelt neste år.

Ei løysing på korleis ein skal sikre lokalt eigarskap til konsesjonar er at ved eigarskifte, så skal staten dra inn konsesjonen og styre den vidare til ein annan lokal aktør.

Nestleiar i SV, Inge Ryan, samanliknar havbruksnæringa med el-kraftnæringa, der det ligg faste vilkår om at lokalsamfunnet skal ha visse delar av verdiskapinga.
– Det kan ikkje vere slik at kommunen og resten av det offentlege apparatet skal ha store kostnader med å legge til rette for næringa, og at eigaren av anlegget berre kan flytte aktiviteten og dermed fjerne både arbeidsplassar og skatteinntekter frå kommunen, sa han.

SV-leiarane er tydeleg positive til Ola Braanaas sitt utspel om å bygge eit vegsamband i Gulen til vel 60 millionar kroner i byte mot seks konsesjonar. Dei har ikkje bestemt seg endeleg for å støtte framlegget, fordi det vil etablere eit prinsipp som kan vere vanskeleg å handtere. Fram til neste vår vil SV arbeide med å tømre ut eit nytt partiprogram.

Politisk ansvar
Tilfreds er også staten sin representant, sakshandsamar hos Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, Helge Kårstad.

– Eg har tru på at folk i samarbeid med styresmaktene kan handtere bruks- og verneplanar på ein fornuftig måte. Grunneigarar har stor kunnskap om sitt nærområde som sakshandsamarane dreg nytte av. Dessutan er ein slik verneplan er ikkje særskilt dyr å gjennomføre for staten. Eit døme her frå Svanøy er eit kompromiss om ei verneverdig myr, der grunneigaren som motyting for å godta vern av myra får ut midlar til landskapsstell og bruk av eit anna område. Desse pengane ville staten uansett brukt på denne type tiltak, seier Kårstad.

Einaste i sitt slag
Men bruks- og verneplanen på Svanøy er førebels den einaste i sitt slag der naturvernet ikkje er gjennomført ved bruk av lovverket. Det har vore prøvd andre stader, mellom anna i Barlindbotn i Eikefjord, men der har det ikkje lukkast å finne kompromiss og resultatet er at prosessen dreg voldsomt ut i tid.

– Ansvaret for å å vidareføre denne måten å arbeide med vern på, ligg no først og fremst hos politikararne. Byråkratiet har ikkje fått nokon klare signal om at det verkeleg er slik det skal arbeidast vidare, understrekar Kårstad.

Heidi Dyrøy, som har vore prosjektleiar lokalt på Svanøy, er overtydd om at alle partar tener på å samarbeide.
- Dersom ikkje grunneigarar får høve til å vere med i diskusjonane og planleggingsarbeidet, så blir det tidkrevjande og lite reell meinigsutveksling frå kvar sine skyttergraver, seier ho.

Vi kjem attende med ei grundigare sak om dette i papiravisa til Firdaposten.

Meir proffe
Han seier Hjortesenteret har gått med i kjeda fordi dei ønskjer å stå fram som meir proffe overfor deltakarane og gjestene til dei kursa og overnattingstilboda dei tilbyr på Hjortesenteret og til leigetakarane/stiftarane av Svanøy Hus. Det blir likevel ikkje så restriktivt at ingen andre får sleppe til.

Spesialmeny
Solheim oppfattar nemninga eventyrhotell som noko misvisande for Svanøy sin del. Ein spesialtet dei satsar på er å tilby mat basert på lokalt produserte råstoff som hjort, utegangarsauer, laks og sjømat elles. Her har dei fått god hjelp frå både Hjørnevikbua og kjeda til å sette saman ein eksklusiv meny. I tillegg får dei også hjelp av kjeda til å heve den generelle standarden på overnattingstilboda. Det er Hjortesenteret som har ansvaret for overnattingstilbodet på hovudgarden.
– Vi har alt hatt god nytte av å vere med i kjeda, men det blir aldri snakk om at vi skal satse på eit reint kommersielt tilbod. Dette blir berre eit lite tilskot til drifta, seier Solheim.

Snart klart
Det har ei lang tid vore jobba for å få inn nye lokale selskap som erstatning for Kværner som sidan 1992 har vore nesten åleine om dei økonomiske pliktene til stiftinga for hovudgarden. Allereie for eit år sidan fortalde Firdaposten at INC-gruppa var aktuell som ny stiftar. Berre detaljar står no att før INC/Fjordbase og Domstein-kontrollerte Fjord Seafood ASA er inne og overtek Kværner si rolle. I tillegg er også interessentar på Svanøy med.

- Vi held sjansane opne for fleire, men ønskjer ikkje at det skal vere for mange. Vi ønskjer også lokalt baserte føretak som har interesse for og ser verdien av å ta vare på den kulturhistoriske skatten som hovudgården er, seier Solheim.

I bra stand
Etter at Kværner selde ut verftet i Florø, har konsernet i liten grad nytta hovudgarden til kurs og representasjon. Heller ikkje alt som det var planar om å gjere med bygget, er gjennomført. Likevel karakteriserer Solheim hovudgården som i tipp topp stand. Kværner har gjort ein god del i den perioden dei har hatt ansvaret, og det er derfor ikkje trong for noka dyr opprusting. Men bygningane er gamle, og nesten til eikvar tid vil det vere behov for eit aktivt vedlikehald. Dette blir no ansvaret til dei nye partane som går inn.

Årleg sum
Dei pliktar seg til å gå inn med ein fast årleg sum. Til vederlag får dei rett til å bruke hovudgarden til kurs, representasjonsmøte og liknande. Solheim vil ikkje ut med detaljar om kor mykje dette vil koste dei nye "leigetakarane" i året. Men over ein million kroner er det ikkje snakk om.
Riksantikvaren har sett klare restriksjonar for bruken av dei verdfulle bygningane.
Den opphavlege Svanøy Stiftelse som starta utviklingsforsøka til fremje for norske utkantnæringar på Svanøy, er i dag oppdelt i tre ulike stiftingar.