Etterspørselen etter hjortekjøt er stor og oppdrett av hjort kan truleg vere eit alternativ for fleire i dagens landbruk.

Dette er eit forsøk på å gi ein kort informasjon om oppdrett av hjort; fordelar og ulemper, kva som er stoda for hjorteoppdrett i Norge i dag, hjort som produksjonsart, lover og forskrifter, kva som må til for å starte opp og ein del omkring dei praktiske sidene ved drift.

Fordelar med hjorteoppdrett:

- Etterspørselen etter hjortekjøtt er stor.

- Hjorten kan utnytte areal som ikkje har stor alternativ bruksverdi.

- Hjorteoppdrett er forholdsvis lite arbeidskrevande samanlikna med tradisjonelt husdyrhold.

- Det krev mindre investering i form av bygningsmasse samanlikna med tradisjonelt husdyrhold.

- Hjortekjøtt er eit eksklusivt nisjeprodukt med høg kilopris.

- Med litt kreativitet kan ein utnytte også andre delar av hjorten som skinn, gevir, bein og fett. Også i turist/opplevingssamanheng har hjorteoppdrett eit stort potensial.

Ulemper:

- Det finnast ingen etablert infrastruktur for slakting og omsetning pr. i dag. Dette må ein finne ordningar på sjølve, men i tillegg så har ein då sjansen til å ta ut større verdi av det ein sel.

- Hjort er ikkje definert som husdyr og tilkjem difor ikkje produksjonstillegg slik tradisjonelt husdyrhold gjer. 

- Regelverket knytt til hjorteoppdrett og lokal produksjon/foredling og omsetning av kjøt er ikkje tilpassa driftsform og status for landets hjorteoppdrett. Regelverket er dels utforma på bakgrunn av reindrift og dels for hold av anna oppdrettsvilt. Utfordringa framover blir å skape eit som sikrar både dyrehelse og folkehelse, og som er tilpassa det enkelte hjorteoppdrett sin driftsform.   

Hjorteoppdrett er ei forholdsvis ny næring i Norge, og finnast spredt i heile 15 av landets 19 fylke.  Den første farmen starta opp i 1984, og pr. i dag er det  56 hjorteoppdrettarar i Norge, der 43 driv med hjort, 8 driv med dåhjort og 5 har begge artane. Interessa er sterkt aukande og kvart år kjem det nye til.

Konsesjonsstyresmakt blei i 1999 overført frå fylkesmannsnivå til kommunalt nivå. Dette har hatt og vil få ein positiv effekt for norsk hjorteoppdrettsnæring, sidan det næringspolitiske aspektet vil få større betydning i konsesjonsvurderinga.

Av våre hjorteviltartar har hjort og dåhjort både biologisk og erfaringsmessig gode forutsetninger for oppdrett i innhegning. Den gjennomsnittlege levealderen for ei hind er på 17 år. Ein kronhjort kan bedekke eit stort antall hinder. Ei hjortehind får, avhengig av vekt og kondisjon, kalv som 2 eller 3-åring. Hindene er fullvoksne ved 5 års alder og veier då 80-120 kg. Bukkane er fullvoksne først ved 6-8 års alder og veier då 140-200 kg.

Ernæringsmessig er hjorten ein generalist, men har evna til å selektere beiteplanter med høgt næringsinnhald, særleg i produksjonsperioden (sommarhalvåret). Det er då viktig at den har tilgang til proteinrik og lettfordøyeleg kost. I vinterhalvåret er stoffskiftet kraftig redusert, og det gir då liten gevinst å fôre med proteinrik kost.

Kor stort areal? Kva areal? Kor mange dyr? Økonomi? Investeringskostnader... Gjerder...Arbeidsinnsats... Fôring...

Dette er vanlege ting som folk lurer på når det gjeld hjorteoppdrett. Under er det forsøkt å svare på det meste, og noko vil du også kunne finne i rapporten frå Norsk institutt for landbruksøkonomisk forksning (NILF).

Det finnes ingen norske bøker om temaet, men ein håndbok i hjorteoppdrett  frå Norsk Hjortesenter er rett om hjørnet. I 1996 blei det utarbeidd ein rapport omkring dei økonomiske sidene ved oppdrett av hjortevilt i Norge. Rapporten omhandlar for det meste arten hjort, og kan oppsummerast med følgjande punkt:

• Lønnsomt hjorteviltoppdrett krever langt bedre pris enn hva som i dag betales for storfekjøtt
• Betydelig investering ved etablering av hjorteviltoppdrett
• Vurder markedet før du investerer i hjorteviltoppdrett
• Hjorteviltoppdrett kan være en interessant tilleggsproduksjon på en del bruk

Rapporten har tittelen "Økonomiske analyser av hjorteviltoppdrett" (K. Repstad og H. Romarheim, Notat 23:1996).  Rapproten kan du finne i gratis fulltekst på: http://www.nilf.no/Publikasjoner/Notater/Bm/1996/N199623Innhold.shtml

Den kan også bestillast i parirformat frå NILF, og kostar då kr. 60,-. Kontaktinformasjon: 

Det er ei vanlig misforståing at hjorten kan leve av det den finn i skogen og noko gras. Dette gjeld den ville hjorten, ikkje hjort som er inngjerda på eit avgrensa område.

Vi ønsker å påverke utviklinga slik at oppdrettsnæringa i Norge satsar på forholdsvis ekstensiv drift der dyra kan leve av, og helst oppnå gode slaktevekter på det fôret dei finn i innhegninga i sommarhalvåret. For å få dette til må ein ha gode grasbeiter i store delar av innhegninga. I vinterhalvåret må ein uansett tilleggsfôre.

Eg vil vise til NILF-rapporten s. 53-58 for anslag av antall dyr ein kan ha på eit område, og setter opp eit reknestykke for å illustrere dette.

Begrepet fôreining eller fôrenhet (FE) forutsettes kjent.

1 mordyreining: 1 voksen hind-0,07 unghind-0,1 kronhjort (voksen bukk)-0,01 spissbukk-0,9 kalv. Sum: 2,08 dyr.

I NILF-rapporten har dei tatt utgangspunkt i at ein mordyreining treng 1293 FE pr. år. Av dette forutsetter dei at det blir gitt tilleggsfôr i vinterhalvåret på 380 FE, og at resten, ca. 900 FE skal hentast frå beitet i sommarhalvåret.

Rapporten angir minst 2,5 da godt kulturbeite per. mordyreining. Tabell for FE-verdiar i ulike areal s. 57 i NILF-rapporten.

Tar vi utgangspunkt i eit areal på 150 da innmark, får vi følgande reknestykke:

Antall FE pr. da vil sjølvsagt variere med bonitet osv, men vi tar utgangspunkt i at ei normalt god eng gir 350 FE.

Totalt antall FE: 150 da * 350 FE = 52 500 FE

Antall mordyreiningar ein kan ha på det arealet: 52 500 / 900 = 58, 3.

Når ein ser på fôrverdi i ulike områder er det verdt å legge merke til kor stor skilnad det er mellom innmark og utmark. Blåbærhei eller tørrgrashei gir 2-8 FE pr. da, medan fulldyrka innmark gir 300-500. Altså kan faktoren vere 1:100. I tillegg er det erfaringsmessig dyrare å gjerde inn utmark enn innmark.

Dårlege beiter kan oppjusterast med noko stell. Rydding av skog vil og gi større beiteareal.

Gjerder vil vere den største investeringskostnaden ved start av hjorteoppdrett

Det finnast ei mengd ulike gjerdefabrikantar, og prisen varierer mykje. Vi anbefaler Cyclone- produktene som blir forhandla av Cyclone Hegnsystemer ApS, Danmark og Tornado-produktene som blir forhandla av Norsk Småfeservice, Norge. Her kan ein berekne ein total materialkostnad på 60 kr. pr. gjerdemeter (inkl. netting, over/undertråd, stolpar, krampar, wire, bardun og strekkfisk). Det er imidlertid viktig å vere klar over at prisen vil variere kraftig med hensyn til kva type terreng ein gjerder inn; på flat innmark vil det vere rimeleg og tilsvarande dyrt i kupert utmark.

Dersom det er mogeleg, gå saman fleire om innkjøp for å få ned prisen. Norsk Hjorteavlsforening har gode kontakter og vil kunne hjelpe deg med å få ein god pris.

Innkjøp av livdyr er den andre store investeringskostnaden. Norsk Hjorteavlsforening anbefaler ein pris på kr. 8800,- (+ mva) for ein normal hindkalv på 5 mnd, og kr. 14-17700,- (+ mva) for hind på 15 mnd. Prisen bør variere med endringer i vekt og kvalitet. For voksne bukkar bør det være ein individuell vurdering. For dåhjort er prisane omlag det halve av hjorteprisane. Det er forutsatt at ein normal hjortekalv veg ca. 50 kg, og at prisen er noko høgare på tyngre kalvar og noko lågare på lettare dyr. Ein gjer merksam på at dette kun er rettleiande pris. Livdyrprisen i ein handel vil vere underlagt same forhandlingar som elles ved forretningar. Antall dyr og transportmuligheter vil være ein del av den totale vurderinga.

Det er mogeleg å søke om innfanging av dyr. Innfanginga må foregå i vinterhalvåret og bedøving må utførast av veterinær med godkjent kurs i medikamentell immobilisering av dyr. Kostnadane ved dette kan også bli svært høge og bør vurderast opp mot kjøp av livdyr.

Som andre dyr er også hjorten utsatt for parasittar. Når ein har forholdsvis mange dyr på eit avgrensa areal, vil parasittnivået fort stige over normalt nivå.

Rotering av beite er den mest effektive metoden for å halde parasittnivået i sjakk. Dette krever imidlertid inndeling av hegnet. Forebyggande parasittbehandling bør skje minst to gonger årleg. Behandlinga bør fortrinnsvis skje i beitesesongen, då har det klart best effekt.

Det er fleire måtar å bekjempe og behandle prasittar hjå hjort. Det vanlegaste og billegaste er gjennom fôret med Panacur Granulat vet. Prisen blir som for behandling av andre drøvtyggarar av samme vekt. 100 gr Panacur kostar 281 kr og held til 3000 kg levandevekt = ca 30 koller (forebyggande behandling). Metoden er imidlertid usikker, då ein ikkje har kontroll med mengden kvart enkelt dyr får i seg. Unge og svake dyr er gjerne mest utsette for parasittar (eksempelvis lungeorm). Desse dyra har ofte lav rang og har difor dårlegast tilgang til fôrbrettet og medisinen. Noko kan kompenserast ved å auke doseringa, men dette kan vere er dårlig økonomi. 

Dyra kan også behandlast ved å påføre parasittmiddel på huden i ei stripe langs ryggen (pour-on).  Dette er også ein enkel metode, då den ikkje krev fiksering i ejn besetning med tamme dyr. Effekten varar ofte lenge i dyret, men dei tilgjengelege produkta har liten effekt på fleire aktuelle innvollsparasittar (eksempelvis leverikter). 

Det mest effektive er som regel å gje parasittmidlar oralt (mikstur) eller som injeksjon under huden (sub-cutant). Doseringa kan då tilpassast kvart dyr, og ein har kontroll på tidspunkt for eventuell gjenteke behandling. Slik kan utgiftane holdast nede samtidig som behandlinga er effektiv. Dette krev at dyra kan håndterast og fikserast.

Vanleg brukte preparat er:

- Ivomec. 50 ml kostar kr.404 og held til behandling av 1500 kg dyr, ca 15 koller (1 ml pr. 30 kg levandevekt).

- Dectomax (doramektin). 50 ml kostar kr.398.1 ml pr. 50 kg levandevekt. Dermed held 50 ml til 2500 kg dyr.

Ver merksam på at ulike preparat har varierande effekt på dei ulike parasittane.

Merkeforskrift av 2002 kan du få ved å henvende deg til oss.

Metall- og plastøyremerke er å anbefale. Utgiftene vil vere som hos andre husdyr med tilsvarande merking. Vi brukar Combi-plast øyremerker, type storfe. Pris er 3,95 kr pr stk + 80 øre for trykk pr side. Trykking på fire sider + metallmerke til 1,15 pr.stk. gir da ein kostnad på kr 8,30 pr dyr. Os Husdyrmerke fabrikk A/S er ein av produsentane. Adresse: Pb. 70, 2550 Os i Østerdalen, Tlf: 62497205 / Fax: 62497174.

Pris for heile og halve slakt ligg på omlag kr. 90-100 / kg + mva. Stykningsdelar har høgare eller lågare pris, alt etter kva del det er snakk om. Prisen vil variere rundt i landet , avhengig av etterspørsel. Generelt er det å seie at etterspørselen er så stor at det mange stader ikkje er noko problem å ta enda høgare pris enn kr 100/ kg. Pr. i dag blir alt kjøtt omsatt privat eller hotell/restaurant. Slakting skal foregå hos godkjent slakter eller i godkjent gardsslakteri. Det blir jobba for å få eit regelverk på slakting som er meir tilpassa småskala-verksemd.

(Ver merksam på at i NILF-rapporten har dei i kalkylene for lønnsemd tatt utgangspunkt i ein pris på 60 kr/kg, noko som er mykje lågare enn dagens pris.)

Eit anlegg for å samle alle dyra og kunne behandle dei eitt og eitt er ein stor fordel, ja kanskje heilt nødvendig. Det finns eit mengd ulike handteringsanlegg som alle fungerer bra. Det viktigaste er at dyra og menneska er vant til anlegget. Dette kan gjerast ved å legge fôringsplassen i forbindelse med handteringsanlegget. NILF-rapporten kalkulerer med inntil 15 000 kr for eitt anlegg, og 6 000 kr for vekt (s. 61).

Til slutt vil vi prøve å informere litt om kva som må til for å få konsesjon og så starte med oppdrett av hjort. Konsesjonssøknad skal sendast til din kommune. Ein slik søknad skal innhalde ein driftsplan med følgande element: Ein framdriftsplan med oversikt over investeringsperiode og tidsplan for ulike steg i prosessen, anslag over investerings-kostnader (gjerder, handteringsanlegg, dyr, osv.), plan for korleis fôrbehovet er tenkt dekka (sommarbeite, tillegsfôring), økonomiske kalkyler over driftsopplegget og ein kalkyle over lønnsemd. Før du går i gang med planlegginga kan det vere lurt å få nokon til å vurdere prosjektet; eigna arealer, anbefalt mengde dyr, spesielle tiltak osv. Norsk Hjortesenter tar slike oppdrag eller du kan ta kontakt med andre erfarne oppdrettarar for å få råd og tips.

Sist men ikkje minst krever oppstart med hjorteoppdrett at ein er glad i og har erfaring med dyr, og i tillegg er det ein stor fordel at ein har større eller mindre bakgrunnskunnskap og erfaring med dyrehald. Den menneskelege faktoren er avgjerande for om ein vil ha suksess med oppdrett av hjort.

Norsk Hjorteavlsforening (NHF) organiserer alle som driv med oppdrett av norsk kronhjort og dåhjort i Norge. Foreninga har per i dag  omlag 50 aktive medlemmer, dvs. har hjort-/dåhjortfarm i drift. I tillegg kjem ca. 30 støttemedlemmer, som vurderer å starte opp med hjort/dåhjort eller berre er interessert i saka.. Som medlem av NHF har du sjansen til å vere med på årsmøte, studieturar og kurs. Foreninga er og hjelpsam med å jobbe fram gunstige prisar på diverse utstyr som til dømes gjerder. Foreninga gir ut informasjon til medlemmene jamnleg.

Ønsker du å bli medlem i NHF, så ta kontakt med Fritz Anker-Rasch på tlf. 69197201/97111939 eller e-post fa-r@frisurf.no, og han sender deg ein innbetalingsgiro og siste nytt fra NHF.

Vi tek atterhald om endring i prisar som er oppgitt. Desse har kanskje auka noko.

Ta kontakt med oss på telefon eller e-post om du har fleire spørsmål.